‘Netcongestie is een gezamenlijke systeemopgave’

Dat zegt Edgar van Niekerk, beleidsadviseur duurzaamheid bij brancheorganisatie Bouwend Nederland. Volgens hem moet energie in elke gebiedsontwikkeling vanaf de eerste ontwerpfase en integraal worden meegenomen. Net als water en mobiliteit bijvoorbeeld. Dat raakt direct aan de praktijk van projectontwikkelaars, die al investeren in grond en plannen voordat zeker is of er netcapaciteit beschikbaar komt. Die onzekerheid vertaalt zich in financieel risico. “Netbewust bouwen is daarom een noodzakelijke vorm van risicobeheersing”, zegt Van Niekerk. 

Collectieve oplossingen 

Hoewel technische maatregelen in woningen helpen om energiepieken te verlagen, zit de grootste winst volgens hem in collectieve oplossingen. “Ontwikkelaars kunnen sturen op gebouwen, installaties en gebruik, maar niet op de netcapaciteit, regelgeving en prioritering. Gebiedsgerichte oplossingen werken daarom beter dan alleen individuele maatregelen.” Daarvoor zijn wel duidelijke spelregels nodig, aldus Van Niekerk. “Voor projectontwikkelaars is helderheid cruciaal; zonder voorspelbare kaders wordt het risico eenzijdig bij projecten neergelegd.” 

Op de suggestie dat meer rijtjeswoningen automatisch leidt tot energiebesparing, reageert hij genuanceerd. “Woningbouw is altijd een mix, met afspraken over betaalbaarheid en doelgroepen. Juist in die mix moet je kijken waar de mogelijkheden zitten.” 

‘We hebben ‘kraamkamers’ nodig: projecten waarin we met elkaar leren’  

Energiesysteem beheersen 

Volgens Ronalt Folbert, energievernieuwer bij Heijmans, zijn problemen rondom energie altijd op te lossen. “Het kost alleen geld en samenwerking”, zegt hij. Wat de sector naar zijn idee moet doen, is meer focussen op wat wél kan: het energiesysteem beheersen. Dat begint met samen praten, samen doen en de kosten en baten eerlijker verdelen. “Pas als iedereen verantwoordelijkheid neemt én meeprofiteert, komen we echt vooruit”, zegt Folbert. “Vroeger wezen we sneller naar netbeheerders. Nu zie ik dat zij de assets beheren, maar niet de regie hebben over de hele energievraag. Dan is wel de vraag: van wie is de energie eigenlijk?” 

Kraamkamers 

Om de netcongestie de baas te worden, pleit Folbert onder meer voor langdurige leerprojecten. “Geen experimenten, want die stoppen en dan verdwijnt de kennis. Beter zijn ‘kraamkamers’: projecten waarin we met elkaar leren en de kennis doorgeven.” Zijn focus ligt daarbij op een wijk-energieneutraal systeem, waarbij buren energie uitwisselen. “We hebben lef nodig – lokale energieflexibiliteit – om dit soort projecten te starten en vol te houden.”  

Warmte 

Tjebbe Will, adviseur energietransitie bij de gemeente Roosendaal, vindt dat er te nadrukkelijk naar elektriciteit wordt gekeken. “We praten veel over elektriciteit, maar warmte vergeten we vaak. We hebben in Roosendaal al vijftien jaar een warmtenet, gevoed door restwarmte uit een afvalverbrandingsinstallatie. Een groot deel van die warmte benutten we nog niet.” Daar ligt volgens hem een kans: door ook warmte in te zetten voor woningen, kan het energiesysteem worden ontlast. 

Lokale energiegemeenschappen 

Will pleit ook voor lokale energiegemeenschappen waarin elektriciteit, warmte en opslag samen worden bekeken. Inspiratie haalt hij uit binnen- en buitenland – zoals Denemarken waar grootschalige warmteopslag al normaal is – en uit innovatieve opslagtechnieken. “Het gaat om oplossingen die passen bij jouw lokale energiesysteem. Niet één landelijk antwoord, maar slimme combinaties per regio, stad of wijk.” Dat zulke oplossingen niet altijd meteen een sluitende businesscase hebben, erkent hij. “De eerste stap kost vaak veel geld. Maar als je het groter organiseert, wordt het systeem als geheel goedkoper en robuuster. Kijk maar naar de LED-lamp: tot 2015 duur en omstreden, nu de standaard.” 

‘Betrek kabels en leidingen – netbeheerders dus – vanaf het begin in gebiedsontwikkeling’ 

Pijn op korte termijn 

Richting netbeheerders lijkt over netcongestie een mildere houding te ontstaan. Toch ziet Peter Lemmens van Enexis de tegenstellingen op dit moment juist toenemen. “Dat is ook niet zo gek, want de pijn zit vooral op de korte termijn”, zegt hij. Informatievoorziening vanuit de netbeheerder is een cruciaal punt. “We hebben best veel data, maar dat is nog niet altijd informatie waarop je als gemeente of ontwikkelaar goede besluiten kunt nemen.” 

Onzekerheid 

Hij begrijpt de frustratie als op het laatste moment een aansluiting op het energienet niet doorgaat. “Als netbeheerder maken we vlak voor aansluiting opnieuw berekeningen, omdat in de tussentijd de belasting van het net kan zijn veranderd. Bijvoorbeeld omdat woningeigenaren warmtepompen hebben geplaatst”, legt hij uit. “Dan blijkt dat er naast de aangevraagde aansluiting een extra netverzwaring nodig is, en die vertraagt de planning enorm.” Die onzekerheid blijft, zeker in combinatie met het aangepaste prioriteringskader. Lemmens: “De vraag voor ons is welke inzichten we al kunnen bieden en hoe we die beschikbaar kunnen maken, zodat partijen de juiste technische keuzes kunnen maken. Die zoektocht doen we samen met de provincie binnen de Brabantse Aanpak Netcongestie.” 

Meer realisme 

De belangrijkste boodschap van gedeputeerde Wilma Dirken: “Betrek kabels en leidingen – netbeheerders dus – vanaf het begin bij gebiedsontwikkeling. En zorg ervoor dat je zoveel mogelijk energie bespaart.” Ook pleit ze voor meer realisme in regels en beleid. Als slimme oplossingen in de praktijk niet passen binnen bestaande kaders, moeten die kaders volgens haar ter discussie durven worden gesteld. Alles om samen sneller en slimmer woningen te kunnen bouwen, binnen de grenzen van het energiesysteem. 

Dit artikel is geschreven op basis van gesprekken tijdens het Bouwplatform Brabant op 4 februari 2026.